Chất tẩy rửa xưa và nay: từ tro bếp, bồ kết, xà phòng đến chất hoạt động bề mặt, enzyme

Tự làm hay gọi thợ

Chất tẩy rửa qua thời gian

Mọi chất tẩy rửa đều làm cùng một việc: kéo dầu mỡ và bẩn ra khỏi sợi rồi giữ chúng lơ lửng trong nước để xả đi. Khác nhau là làm mạnh hay nhẹ, có để lại cặn không, và có hại sợi, hại màu không.

Nước tro bếp: kiềm của ngày xưa

Tro gỗ ngâm nước rồi lọc lấy nước trong sẽ cho một dung dịch kiềm. Tài liệu hóa học của Đại học Athabasca kể rằng trước khi có xút công nghiệp, người ta lọc tro gỗ chính là để lấy chất kiềm này mà nấu xà phòng.

Kiềm hòa tan dầu mỡ, nên nước tro có tác dụng thật. Điểm yếu là không biết nó mạnh đến đâu: mỗi mẻ tro, mỗi lần lọc ra một khác.

Còn dùng cho sofa, đệm không? Không nên. Kiềm mạnh hại len, lụa và nhiều màu nhuộm, còn nước tro dễ để cặn và vệt xám trên vải sáng.

Bồ kết, bồ hòn: chất tạo bọt tự nhiên

Quả bồ kết và bồ hòn chứa saponin, một nhóm chất có một đầu ưa nước và một đầu ưa dầu, giống phân tử xà phòng. Saponin làm giảm sức căng bề mặt của nước và tạo bọt, nhờ đó gỡ được bẩn nhẹ. Nghiên cứu tổng quan năm 2022 ghi nhận sức tẩy của nó thường kém chất tẩy tổng hợp một chút.

Sách cây thuốc của Đỗ Tất Lợi ghi quả bồ kết chứa khoảng 10 phần trăm saponin, dùng để gội đầu và giặt đồ lụa, len. Theo một bài báo nông nghiệp, quả bồ hòn còn nhiều hơn, khoảng 16 đến 18 phần trăm.

Người xưa chọn bồ kết cho lụa, len là có lý: nó nhẹ, không gắt như kiềm. Nhưng một nghiên cứu của Đại học Nguyễn Tất Thành cho biết dịch chiết bồ hòn có màu vàng nâu đến nâu sẫm, phải tẩy màu trước khi đưa vào sản phẩm tẩy rửa.

Còn dùng cho sofa, đệm không? Thận trọng. Nước bồ kết, bồ hòn nấu ở nhà có màu và có bã, dễ để vệt trên vải sáng nếu không xả sạch, mà sofa thì không xả được như quần áo.

Chuyện bồ kết và các mẹo khác, xem mẹo dân gian vệ sinh sofa, đệm.

Xà phòng: mỡ nấu với kiềm

Xà phòng ra đời từ phản ứng giữa chất béo và kiềm. Phân tử xà phòng có đầu ưa nước và đuôi ưa dầu. Trong nước, các đuôi chụm vào giữa, bọc lấy giọt dầu, còn đầu quay ra ngoài để nước cuốn đi.

Điểm yếu lớn của xà phòng là nước cứng. Canxi, magie trong nước kết hợp với xà phòng thành váng không tan, bám lại trên sợi vải và thành bồn.

Còn dùng cho sofa, đệm không? Thận trọng. Xà phòng bánh để lại váng và cặn trong vải bọc, cặn đó hút bụi về sau. Với vết cà phê, trà, rượu vang, các hướng dẫn tẩy vết còn dặn tránh xà phòng vì làm vết khó tẩy hơn.

Chất tẩy tổng hợp: sinh ra vì thiếu mỡ và nước cứng

Theo một chuyên san lịch sử hóa học của Hội Hóa học Đức, chất tẩy tổng hợp bắt đầu ở Đức trong Thế chiến I, khi mỡ dành cho xà phòng bị thiếu. Sản phẩm đầu tiên ra đời năm 1917, đi từ nguyên liệu than đá.

Năm 1933, các nhà hóa học Đức tạo ra alkylbenzen sulfonat, nhưng phải sau Thế chiến II chất tẩy tổng hợp mới thay dần xà phòng trong bột giặt. Đầu sulfonat của chúng không kết hợp với canxi, magie thành váng, nên giặt được cả trong nước cứng.

Loại đầu tiên có mạch nhánh, khó phân hủy, làm sông hồ nổi bọt. Năm 1965 châu Âu và Mỹ cấm loại này, ngành chuyển sang loại phân hủy được.

Còn dùng cho sofa, đệm không? Có, với loại nhẹ và dùng ít. Phần lớn dung dịch giặt đồ bọc ngày nay là chất tẩy tổng hợp pha loãng.

Enzyme: cắt vết bẩn thành mảnh nhỏ

Theo một chương sách về enzyme công nghiệp, năm 1914 một công ty Đức đã bán chế phẩm enzyme lấy từ động vật để giặt đồ. Năm 1959 có loại enzyme phân giải đạm đầu tiên làm từ vi khuẩn, và từ khoảng năm 1965 các hãng bột giặt lớn bắt đầu cho enzyme vào sản phẩm.

Còn dùng cho sofa, đệm không? Có, cho đúng loại vết. Enzyme phân giải đạm hợp với vết máu, sữa, mồ hôi đã khô, nhưng không làm mất màu thuốc nhuộm hay mực.

Enzyme, kiềm, axit, dung môi dùng cho vết nào, xem dung dịch vệ sinh sofa.

Thuốc tẩy clo và thuốc tẩy oxy

Thuốc tẩy clo, tức nước javel, hợp với vải trắng và vải bền màu, có thể làm hỏng đồ mỏng. Thuốc tẩy oxy giải phóng oxy già khi gặp nước, nhẹ hơn và dùng được cho đa số vải màu. Cả hai đều phải thử độ bền màu trước.

Còn dùng cho sofa, đệm không? Thuốc tẩy clo thì không nên: vải bọc phần lớn là vải màu, và clo trộn với chất khác có thể sinh khí độc. Thuốc tẩy oxy chỉ nên để thợ dùng cho từng vết, sau khi đã thử chỗ khuất.

Phốt phát, nhãn sinh thái và dung dịch hôm nay

Phốt phát từng được cho vào bột giặt để giữ canxi, magie lại, giúp chất tẩy làm việc trong nước cứng. Nhưng phốt phát theo nước thải ra sông hồ làm tảo nở hoa. Từ 30/6/2013, châu Âu cấm bán bột giặt gia dụng có từ 0,5 g phốt pho trở lên trong một liều giặt chính.

Nhãn sinh thái như Safer Choice của cơ quan môi trường Mỹ xét từng thành phần, giới hạn pH và chất bay hơi, và yêu cầu sản phẩm vẫn sạch ngang loại thường. Nhãn này nói về sức khỏe và môi trường, không cho biết sản phẩm có hợp với vải sofa nhà mình không.

Dung dịch dùng cho đồ bọc hôm nay đi theo hướng nhẹ và ít cặn. Viện Thảm Mỹ chỉ duyệt dung dịch giặt thảm có pH từ 4 đến 10 và coi cặn dính là lý do chính khiến thảm bẩn lại nhanh.

Câu hỏi thường gặp